Diagnozowanie jest procesem poszukiwania rzetelnego i trafnego opisu pewnego niekorzystnego stanu rzeczy w kontekście takich praktyk, które mogłyby pomóc w uzyskaniu świadomego wpływu na ten stan. W zależności jakimi rodzajami interwencji dysponuje specjalista – takie też powstają opisy problematycznych zjawisk, z którymi zgłaszają się pacjenci. Różne sposoby opisu problematycznego stanu nie wykluczają się, a raczej dopełniają w procesie rozumienia zastanej rzeczywistości, która niezmiennie pozostaje o krok przed opisem, który stara się ją odzwierciedlić. Z uwagi na powyższe, współpraca pomiędzy przedstawicielami różnych perspektyw diagnostycznych stanowi wartość bezwzględną.

Diagnoza medyczna

Lekarz psychiatra interesuje się zdrowiem w ujęciu medycznym, to jest takim, które odnosi obserwowalny stan do istniejących opisów chorób i zaburzeń, które dotychczas rozpoznano u człowieka oraz skatalogowano według symptomów współwystępujących w pewnych stałych konfiguracjach. Lekarz sprawdzi zatem, czy funkcjonowanie jednostki mieści się w normach zdrowia psychicznego oraz w sensie biologicznym poprzez badanie lekarskie w trakcie wizyty i ewentualne zlecenie badań laboratoryjnych lub specjalistycznych w zakresie funkcjonowania konkretnego układu fizjologicznego (hormonalnego, nerwowego lub innego wg uzasadnionych potrzeb). Na tej podstawie sprawdzi następnie, czy obraz zgłaszanych dolegliwości lub wykrytych na drodze badań nieprawidłowości spełnia  normy jednej lub więcej chorób opisanych w medycynie i, w razie sukcesu w tym zakresie, postawi wstępną diagnozę oraz zaproponuje formę leczenia zgodną z kompetencją – może przepisać adekwatne leki, skierować na leczenie do szpitala albo zasugerować konsultację psychologiczną –  jeśli uzna, że w powstaniu i utrzymywaniu się problemu istotny jest kontekst społeczny, behawioralny lub gdy leczenie farmakologiczne nie jest wyborem koniecznym, a jednym z możliwych lub też, gdy jest bezzasadne.

Diagnoza psychologiczna

Psycholog kliniczny interesuje się zdrowiem psychicznym przede wszystkim w ujęciu funkcjonalnym, czyli dąży do odkrycia mechanizmów i procesów leżących u podstaw przejawianego zachowania lub doświadczanych stanów psychicznych. Zrozumienie ich prowadzi do postawienia wstępnej diagnozy w ujęciu wybranej koncepcji psychologicznej z preferencją takiej, która ma do zaoferowania w repertuarze swojej praktyki najskuteczniejsze w danym przypadku metody. Następnie psycholog zaproponuje projekt pomocnej interwencji i, jeśli dysponuje kompetencjami w zakresie przeprowadzenia tej interwencji, podejmuje się, jeśli nie, zasugeruje specjalistę, który mógłby się podjąć tego zadania (psychologowie specjalizują się w stosowaniu wybranych koncepcji teoretycznych będących mniej lub bardziej pomocnymi w konkretnym przypadku).

Kolejną kwestią skupiającą uwagę psychologa w procesie diagnozowania jest kontekst społeczny w jakim żyje osoba zgłaszająca się po pomoc oraz przekonania tej osoby i jej bliskich w kwestii czym problem jest, dlaczego się pojawił i co sprawiłoby, że zniknie. Psycholog zapoznaje się z indywidualną koncepcją na temat problemu podzielaną przez środowisko pacjenta i wyrażoną właściwymi dla niego środkami pojęciowymi. Zdarza się, że takie opisy -nazwę je pierwotnymi- zawierają stygmatyzujące określenia, które trudno jest zaakceptować i włączyć do wstępnego rozpoznania, co więcej nie stanowią one przyczynku do zmiany trudnej sytuacji (mogą to być np. paramedyczne określenia o obraźliwej konotacji, jak świr czy zaburzony, histeryk itp.). Bywa, że takie nieadekwatności objawiają się natychmiast, bywa jednak, że zostają odkryte później, w trakcie specjalistycznych badań psychologicznych. Celem szczegółowego zapoznawania się z opisami pierwotnymi i przedstawiania pacjentowi punktu widzenia osadzonego na gruncie wiedzy psychologicznej jest znalezienie wspólnej wizji problemu, ktora będzie zawierała elementy możliwe do zaakceptowania przez obu uczestników rozmowy, a wykluczone zostaną te elementy, które definitywnie nie mieszczą się w pojęciu jednego z uczestników. Tego rodzaju negocjacje same w sobie mają wartość terapeutyczną – „zwracają” pacjentowi podmiotowość w relacji ze specjalistą (ktora to relacja wciąż zbyt często jest zdefiniowana patriarchalnym wzorcem interakcji); aktywizują u pacjenta rozumienie sytuacji w kategoriach koncepcji, która oferuje rozwiązanie w miejsce niefunkcjonalnego sposobu rozumienia problemu z którym się zwrócił.

Opisane tu pokrótce modele diagnozy tworzą kontinuum, gdzie na jednym krańcu znajduje się skupienie na indywidualnej patologii, a na przeciwnym zrozumienie funkcjonowania człowieka w jego systemie przekonań i kontekście społecznym. Kończąc, podkreślę ponownie, że perspektywy te nie są antagonistyczne, a dopełniają się, czego dobrym przykładem, jest sytuacja, kiedy osoba cierpiąca z powodu choroby psychicznej współpracuje również z psychologiem.

Leczenie farmakologiczne i terapia psychologiczna

Leczenie niektórych chorób psychicznych przebiega wyłącznie za pomocą leków – w takich przypadkach żadna interwencja psychologiczna prowadzona zamiast takiego leczenia nie odniosłaby skutku w skali wyleczenia. Jednak w trakcie leczenia farmakologicznego, równoczesne realizowanie indywidualnie dostosowanego programu rehabilitacji psychologicznej pomaga pacjentom okiełznać rzeczywistość społeczną, która zazwyczaj nie oferuje zbyt wiele zrozumienia dla ludzkiej słabości. Rehabilitacja psychologiczna pozwala znaleźć przyjazne interpretacje trudnych okoliczności i powrócić do realizacji celów w swoim życiu. – Katarzyna Karczmarz, psycholog Jelenia Góra Prywatna Praktyka Psychologiczna